belastingontwijking:
keurige landen en kleptocraten

deel 1

van zuid naar noord

laatste update:  april 2024

In het kielzog van het onderwerp vermogensongelijkheid kom je onvermijdelijk het fenomeen belastingontwijking tegen. Hoe meer vermogen je bezit, hoe meer mogelijkheden er zijn om je kapitaal aan lokale belastingeisen te onttrekkken.
Een prachtig recent voorbeeld betreft de rijkste vrouw van Nederland, Charlene de Carvalho Heineken, die ieder jaar zo'n 30 miljoen minder dividendbelasting wist te betalen dankzij een lager tarief in belastingparadijs Jersey. Toen de Nederlandse overheid hier een stokje voor stak, bleek haar accountantskantoor EY een nieuwe truuk te hebben gevonden waardoor ze helemaal geen dividendbelasting meer betaalde. Vooralsnog keurig legaal, al is haar imago inmiddels wat minder keurig geworden.

 

Wereldwijd is er sprake van een enorme massa kapitaal die de neiging heeft zich te verplaatsen op zoek naar een plek met een prettig fiscaal klimaat. De Brits journalist Oliver Bulloughs noemt dit fenomeen ‘Moneyland’ en publiceerde er een handzaam boek over in 2018. 
Moneyland is eigenlijk een fictieve plek, die voortdurend van locatie en gedaante veranderd en gebruik maakt van wereldwijde verschillen in bestuur en in wetgeving. Het is een 'land'  dat ambassadeurs heeft in de vorm van advocaten, fiscaal specialisten en vermogensbeheerders.  In Nederland zitten er een heel stel bij elkaar in Amsterdam, vooral aan de Zuidas.

 

Zuidas: veel expertise in belastingontwijking
(afbeelding: wikimedia)

Je kunt het fenomeen ook zien als een samenstel van geldstromen van zeer uiteenlopende herkomst. Vanzelfsprekend spelen multinationals hierin een grote rol. Hun kapitaal is qua herkomst nog min of meer doorzichtig. Dat geldt ook voor allerlei al dan niet bekende personen, zoals voetballers, artiesten en bonafide ondernemers. Hier gaat de discussie vooral over de mate waarin dergelijke bedrijven of particuliere personen te weinig belasting betalen en dergelijke. De legitimiteit van de herkomst als zodanig staat nog niet ter discussie. Dit overlapt nog min of meer met het begrip belastingontwijking.
Er is echter een groot  deel van Moneyland waarvan de herkomst verborgen moet blijven omdat de eigenaar belasting ontduikt of omdat het sowieso op illegale wijze verkregen is, zoals door roof en zaken als gokken, drugs- en vrouwenhandel. Men spreekt in dit verband van Illicit Financial Flows (IFF). Veelal worden beide categoriën samengevoegd en spreekt men van  Illicit and Tax Avoidance Related Financial Flows (ITAFF).


Discussies over ongelijkheid gaan vaak over belastingontwijking door multinationals en de vaststelling dat de rijkste mensen steeds rijker worden. Als het gaat om oplossingen praat men over het algemeen vanuit de context van de OESO-landen, met als gevolg dat je dan pleidooien tegenkomt voor hogere belastingtarieven, betere uitwisseling tussen belastingdiensten van verschillende landen en dergelijke. Dat is allemaal prima, maar veel landen buiten de OESO hebben geen sterke belastingdienst ingebed in een geheel van sterke instituties. Helaas zijn dit nou net de landen waar de ongelijkheid veelal een stuk hoger is.

 

Dit wordt goed zichtbaar in bovenstaande  grafiek. Dergelijke percentages duiden erop dat er een kleine groep in deze landen is die de touwtjes strak in handen heeft.  Het zal geen verbazing wekken dat dergelijke landen hoog scoren op het gebied van corruptie. Het is ook geen wonder dat deze landen ook veel meer last hebben van illegale geldstromen. 
Het is een enorme kapitaalmassa. Naar een ruwe schatting van de Amerikaanse denktank Global Financial Integrity betrof alleen al de omvang van IFF in 2012 voor 152 lagere inkomenslanden  bijna 1 triljard dollar, 1,5% van het wereld BBP 2012. Het ziet er niet naar uit dat dit percentage de afgelopen jaren is gedaald. Voor de betreffende landen zelf gaat het om beduidend hogere percentages, gemiddeld 3,9% van hun BBP, met uitschieters boven de 10%. Zie hieronder de top 25.

 

Top 25 Illegale geldstromen 2012 bron: Global  Financial Integrity

Een probleem van corruptie is dat de mensen die ervan profiteren er geen belang bij hebben om hun land meer sterke instituties te ontwikkelen. Men laat de situatie liever zoals het is. Hier schuilt een kolossaal probleem dat zich als het ware recht onder onze (westerse) neus bevindt, maar dat we eigenlijk niet echt zien.  Een belangrijke reden hiervan blijkt ‘moneyland’ zelf te zijn.
Dit vraagt om een nadere toelichting. Globalisering heeft als het ware een moderniseringsslag van corruptie in gang heeft gezet.
Aanvankelijk kon een corrupte politicus indien hij erin slaagde het geld het land uit te krijgen, dit parkeren in Zwitserland. Hij kreeg er geen rente voor en kon dit geld niet heel makkelijk wereldwijd uitgeven. Het was vooral een kwestie van cash uitgeven. Vaak was dit nogal omslachtig en het viel snel op.
In de jaren 60 is dit fundamenteel gaan veranderen. Het belangrijkste omslagmoment betreft het ontstaan van de zogenoemde ‘eurobonds’: waardepapieren in dollars die buiten het monetair toezicht van de VS vielen. (Deze dollars werden 'eurodollars' genoemd, ze ontstonden aanvankelijk door tegoeden van de Sowjet-Unie die ze aanhield in Europa. Dergelijke dollars onttrokken zich aan het strenge toezicht van de Amerikaanse autoriteiten. De dollar kon toen nog omgewisseld worden tegen goud, vandaar het strenge toezicht.) De naar Londen gevluchte Duitse bankier Siegmund Warburg komt de eer toe de eerste eurobonds te hebben gecreëerd. 

 

'The city' van Londen:
bloeide weer op tot financieel wereldcentrum met de opkomst van eurodollars
(afbeelding: wikimedia)


Vanaf het moment dat eurobonds ontstaan, wordt het mogelijk om makkelijk wereldwijd geld te transporteren.  Voor Zwitserse banken had het als voordeel dat ze hun illegale opgehoopte dollars konden uitlenen tegen een rentevergoeding. Voor Londen, de thuisbasis van Warburg, gaf dit de aanzet tot het opnieuw opbloeien tot financieel wereldcentrum.

Na de stijging van de olieprijzen ontstond in de jaren ’70 een vloedgolf aan eurodollars in Arabische landen. Tegelijkertijd verviel de koppeling van de dollar aan goud  (in 1971) en daarmee het strenge toezicht op internationale kapitaalstromen. Het betekende een ongekende groei van de internationale kapitaalmarkt. De val van de Muur en in het kielzog daarvan de razendsnelle ontwikkeling van de globalisering, gaven hieraan nog een extra zwengel.

 

Het fenomeen belastingparadijs kreeg door dit alles ook een nieuwe vorm. Monaco was bijvoorbeeld nog een 'belastingparadijs oude stijl', waarbij je jezelf als bewoner inschreef en vervolgens nauwelijks tot geen belasting betaalde. ( Zoals een Max Verstappen nu nog steeds doet.)  
Belastingparadijzen van tegenwoordig kenmerken zich door een of andere constructie, waarbij je jezelf niet hoeft te verplaatsen, terwijl je je geld op allerlei uitgekookte manieren een nieuwe thuisbasis kan geven. Vandaaruit kun je het weer op allerlei manieren uitgeven.

Harleystreet, Londen: doodgewone straat,
tevens registratie-adres van het voormalige buitenhuis
van de gevluchte Oekraïense president Janoekovitsj

 

Een essentieel onderdeel van de huidige belastingparadijzen is een brede waaier aan mogelijkheden om rechtspersonen op te richten. Hierbij is er sprake van onderlinge concurrentie wie er de meest ruime wetgeving op na houdt.
Al die rechtspersonen hebben zich de afgelopen decennia exponentieel vermeerderd. Vaak nestelen ze bij elkaar op allerlei locaties.  Bulloughs illustreert dit bijzonder fraai aan Harley Street 29, waar in 2018 2159 bedrijven gegeregistreerd stonden. 


Eén ervan was bijvoorbeeld het bedrijf Astute Parnters Ltd, dat weer eigenaar was van het Oekraínse bedrijf Dom Lesnika, eigenaar van het buitenhuis van de in 2014 naar Rusland gevluchte Oekraïnse president Janoekovitsj. Astute partners was daar weer in het bezit van Blythe Partners, eveneens geregistreerd op Harleystreet. Blythe zelf was weer in eigendom van een bedrijf in Liechtenstein, alwaar het eigenaarschap door de wet was afgeschermd van openbaarmaking.
Sleutelbedrijf op Harleystreet 29 was Formations House: dit bedrijf was gespecialiseerd in de handel in lege rechtspersonen. Anno 2018 beweerden ze zelf er wereldwijd 450.000 te hebben opgericht. Inmiddels hebben ze hun naam wegens slechte publiciteit (dankzij Bulloughs en '29 leaks') gewijzigd in the London Office. Toch doet het bedrijf op zich niets ilegaals, alleen al in het VK zijn er honderden van dergelijke aanbieders van bedrijfsentiteiten. 
In Nederland hebben we hiervoor 125 'trustkantoren' zoals Intertrust, Trust Management Finance (TMF) en Citco. We hebben zo onze eigen 'Harleystreets', zoals Prins Bernardplein 200, bij het Amstelstation, waar Intertrust in 2022 zo'n 1900 bedrijven faciliteerde. TMF 'heeft' Herikerbergweg 238 in Amsterdam Zuidoost, 'thuisadres'van 3000 bedrijven en bij Sloterdijk heeft Citco er zo'n 1000 op de Naritaweg 165.

 

Curacao: de roots van Citco,
pionier in belastingontwijking (al sinds WW2)
en nog altijd 's werelds grootste trustkantoor
(afbeelding: Wikimedia)


Citco,  'the Curacao international Trust Company', mag hier wel even apart in het zonnetje gezet worden: het bedrijf is de pionier van de trustbranche en nog steeds 's werelds grootste trustkantoor. (Ooit opgericht door notaris Ton Smeets, bekend geworden als 'papa Ton' op de Antillen.) Zij zijn zo groot geworden dankzij een zeer gunstig belastingverdrag van Nederland met de VS en Nederland weer met de Antillen. Toen de eurodollars opkwamen zat Citco vooraan om hier ten volle van te profiteren.
 

Eaton Square: de duurste straat van Engeland.
In 2018 was van  86 appartementen de eigenaar een offshore geregistreerde entiteit. Naar schatting stond de helft leeg.


Bedrijvenpakhuizen zijn bedoeld als vestigingslocatie voor een of andere voordelige belastingconstructie. Een ander opvallend fenomeen is dat belastingparadijzen uitstekend fungeren als middel om anoniem in vastgoed te beleggen.  Het gaat niet meer om 'pakhuizen', eerder om complete straten.
Bijvoorbeeld: de straat met de hoogste gemiddelde huizenprijs van Londen was in 2016 Eaton Square, zeg maar om de hoek van het Lagerhuis. Het zijn 118 panden, grotendeels opgesplitst in appartementen. Bij 86 appartementen is niet duidelijk van wie ze zijn: de eigenaar is in alle gevallen een bedrijfsentiteit uit een of ander (meestal Caraïbisch) belastingparadijs. Voor de deur gaan zitten om te kijken wie het is, heeft weinig zin. Het zijn veelal een soort bankrekeningen in de vorm van een huis. De helft staat leeg.
Wat vaak voorkomt: panden die slechts beperkt gebruikt worden. Men bezit vaak meerdere huizen op verschillende locaties, zeer geschikt voor een mondaine levensstijl. Even shoppen in Parijs of New York, in Londen bij Wimbledon een wedstrijdje meepakken en daarna even bijkleuren in Miami. Een aantal vastgoedlocaties zijn extra populair. New York, Londen en Miami staan bovenaan, gevolgd door allerlei andere prettige plekken in de westerse wereld, Amsterdam incluis.

 

Sunny Isles Beach: (was) populair onder Russische oligarchen 
(afbeelding:wikimedia)

Soms springt het wel erg in het oog. Op een gegeven moment sprak men van Londen als 'Londongrad' vanwege de grote hoeveelheid Russen die er hun geld kwamen investeren en uitgeven. In het VK gaat het om een slordige 27 miljard pond over een periode van 30 jaar (sinds 1991). Maar hoe en wat precies, legaal of illegaal, bleek een taaie dobber om te achterhalen in het kielzog van de inval in Oekraïne.
In Miami stond Sunny Isles Beach bekend om de grote hoeveelheid Russen. Persbureau Reuters onderzocht hier in het begin van Trump's presidentschap 2044 door de Trump's bedrijven gebouwde appartementen, maar vond slechts 63 Russische eigenaren. Wat ze wel vonden: 703 bedrijfsentiteiten zonder duidelijke eigenaar.

 Op dit moment is het vanzelfsprekend de Golfregio die steeds meer opvalt, met Dubai als vastgoedmagneet voor tal van belastingontwijkers. 

 

Dubai Marina: één van de mega vastgoedprojecten van Dubai 
(afbeelding:wikimedia/Straiton)

Het werkt twee kanten op: er is een enorme geldstroom van kleptocraten richting Europa en de VS, het meest direct zichtbaar in vastgoedprijzen op toplocaties en uitgaven aan extreem luxe artikelen zoals sportwagens, zeejachten, kunst, juwelen en tophotels. Minder zichtbaar in financiële activa, zoals aandelen in bedrijven en staatsobligaties.
De andere kant van de medaille betreft dan de plekken waar het geld ‘uitstroomt’.  Dit gaat over het algemeen ten koste van de kwaliteit en beschikbaarheid van basisgoederen en basisvoorzieningen.   
Een groot deel van de wereldbevolking wordt daarmee heel veel ontwikkelingsmogelijkheden ontnomen. Daarnaast worden ze eigenlijk permanent en op regelmatige basis beroofd van het weinige wat ze nog hebben.

 

Megajacht Scheherazade, 140 meter lang, 700 miljoen euro
gebouwd in 2020 in Duitsland
(vermoedelijke eigenaar: president Poetin)
(afbeelding:wikimedia)

Wij profiteren er behoorlijk van. Om te beginnen door een goede boterham te verdienen aan de productie van jachten, auto’s, luxe appartementen en wat al niet, maar ook omdat de kleptocraten onze handelspartners zijn bij het verkrijgen van grondstoffen en toegang tot hun afzetmarkten.

Er is ook een keerzijde: het veroorzaakt instabiliteit die ons allen raakt. Het maakt de wereld een slechtere plek. Om hier een betere voorstelling van te krijgen is het zaak om te beseffen dat het hier niet gaat om gewone corruptie die op termijn met betere democratie en betere marktwerking wel verdwijnt. Het is omgekeerd. De corruptie heeft zich tot een hoger staand niveau ontwikkeld en rendeert ook op onze eigen economieën.
Al die mogelijkheden om geld te verbergen leiden tot een extra sterke kaste van kleptocraten die de macht in hun eigen landen vergroten. Daarnaast behartigt deze kaste meer en meer haar belangen wereldwijd, met de toename van hun al dan niet witgewassen bezittingen. 
Om met Oliver Bulloughs te spreken: "Het probleem is alleen duidelijk als je weet dat het bestaat."

 Het is dan in elk geval zaak de aard en omvang van het probleem beter in kaart te brengen.  Zie het volgende artikel (in voorbereiding: mei 2024)