Deel dit artikel:
Zoals kort vermeld in het colofon van deze website, ben ik altijd geïnteresseerd geweest in onderzoek naar een groene en eerlijke economie.
Vanzelfsprekend zijn er vele interessante onderzoekers die zich hiermee bezighouden en alternatieven bieden voor de huidige dominante economische ordening. Rudolf Steiner, grondlegger van de antroposofie, hoort hier zonder meer bij.
Opvallend aan de antroposofie is de combinatie van spirituele inzichten met bijbehorende scholingsweg naast allerlei praktisch ingestelde initiatieven zoals biologisch dynamische landbouw, Vrije Scholen, antroposofische geneeskunde en een heel scala aan bedrijven zoals Triodos Bank, Weleda en Odin. Over het algemeen worden deze initiatieven vanuit de buitenwereld tamelijk welwillend bekeken voor zover het gaat om ethisch geïnspireerde activiteiten met oog voor mens en natuur. Zodra het gaat om een wetenschappelijke onderbouwing van veel inzichten die aan deze intiatieven ten grondslag liggen, is men dan weer een stuk kritischer. Steiner sprak zelf van de resultaten van 'geesteswetenschappelijk' onderzoek, waarbij naast het gedegen denkend beoordelingsvermogen onmiskenbaar ook vormen van helderziende en aanverwante vermogens een belangrijke rol spelen.
Rudolf Steiner (1861-1925) in 1922
Voor het economisch gedachtengoed van Steiner vormt zijn geesteswetenschappelijke insteek echter hooguit een imago probleem; het speelt niet direct een rol bij zijn economische uiteenzettingen.
Dit neemt niet weg dat het behoorlijk ontoegankelijke materie is. Ooit schreef ik mijn afstudeerscriptie over antroposofie en economie. Dat was een vreselijk lastig proces, omdat er een compleet ander economisch jargon mee verbonden was. Je moest het doen met allerlei stellige uitspraken van Steiner, vervat in een pamfletachtig boekje en een verzameling voordrachten en korte artikelen. Het gros van het materiaal is ontstaan in de periode 1917- 1922: in de context van de Eerste Wereldoorlog, de nasleep met het verdrag van Versailles en de Duitse hyperinflatie.
'Kernpunten van het sociale vraagstuk' verscheen in 1919:
veel ideeën voor economische vernieuwing, maar nog niet heel erg theoretisch onderbouwd.
Het is nogal activistisch getint materiaal, erop gericht om een directe bijdrage aan de samenleving te geven met nieuwe ideeën. Er is aanvankelijk nog niet echt sprake van een poging een gerichte bijdrage aan de economische wetenschap te geven, de praktijk staat centraal. De actie centreerde zich vooral op twee plaatsen: de omgeving van Dornach in Zwitserland, waar de bouw van het Goetheanum plaats vond en het relatief nabij gelegen Stuttgart, waar in 1919 de Waldorfschool werd opgericht. Rond ieder van deze initiatieven werd een netwerk, een 'associatief samenwerkingsverband', van bedrijven gevormd, respectievelijk Futurum en der Kommende Tag.
Het Goetheanum werd geopend in 1920. In de zomer van 1922 gaf Steiner er 14 voordrachten over economie. Deze zijn duidelijk anders dan eerdere voordrachten en artikelen. Het activisme is hier losgelaten, het schetsen van de fundamenten van een economische wetenschap staat centraal. Tot een vervolg is het helaas niet meer gekomen.
Goetheanum 1920 (bron: wikimedia)
Voor het openbaar aan de weg timmeren voor sociaal-economische vernieuwing was er al even geen ruimte meer. In Duitsland sprak Steiner alleen nog in besloten kring, nadat in mei 1922 aan het einde van een voordracht van hem in München een groep bewapende nationaal socialisten binnengestormd was.
Het Goetheanum zelf werd door brandstichting verwoest tijdens de nieuwjaarsnacht van 1 januari 1923. De daders zijn onbekend gebleven.
Goetheanum na de brand 1 januari 1923 (bron: wikimedia)
Door de antroposofen werd nog steeds aan tal van initiatieven verder gewerkt, zo zag de biologisch dynamische landbouw in 1924 het licht. Steiner werd echter in september 1924 ernstig ziek en overleed op 30 maart 1925. Tijdens zijn ziekbed was de bouw van het door hem herontworpen nieuwe Goetheanum al weer begonnen. In 1928 werd het officieel geopend.
Goetheanum 2012 (Bron: wikimedia)
Naast al de genoemde historische gebeurtenissen die het economisch gedachtengoed van Steiner mede gekleurd hebben, moet nog uitdrukkelijk vermeld worden dat het ook een tijd is dat economie als wetenschap nog maar relatief kort bestond. Keynes had bijvoorbeeld nog maar net 'The Economic Consequences of the Peace' geschreven (na de Britse delegatie in Versailles teleurgesteld te hebben verlaten). De economische crisis van de jaren '30 moest nog komen, waarna het denken over economie een grote vlucht nam.
De economische wetenschap heeft zich sindsdien enorm ontwikkeld. Toch biedt Steiner ook 100 jaar na dato extra perspectief op economische vraagstukken. Met dien verstande dat het mijns inziens niet anders kan dan zijn relatief weinig uitgewerkte observaties als aanzet te zien om deze verder zelf uit te werken.
Bij deze een nadere introductie in een aantal korte artikelen. Deel 1: Economie en Driegeleding