Deel dit artikel:
01/11/2025
Economie en Antroposofie
Deel 3
Prestatie en tegenprestatie
Het maken van keuzes op basis van schaarste vormt de kern van de hedendaagse economische wetenschap:
Economie (Oudgrieks oîkos (οἶκος), huis en nómos (νόμος), regel; letterlijk huishoudkunde) is de wetenschap die zich bezighoudt met de keuzes die mensen maken bij de productie, distributie en consumptie van goederen en diensten.
De schaarste van goederen en productiemiddelen, en het beheer daarvan vormt de vraagstelling voor de economie als wetenschap. De kernvraag voor de economie als wetenschap is de optimale verdeling van de schaarste. (Bron: wikipedia )
'Nationalökonomischer Kurs' (editie 1965):
14 voordrachten met vragenbeantwoordingen uit 1922
Steiner ziet dit totaal anders: het verdelen van schaarse middelen is van invloed op waardevorming, maar dat is op zichzelf niet de kern van het economische proces. De kern daarvan komt bij uitstek tot uitdrukking in een basale ruil op basis van prestatie en tegenprestatie. Je zou kunnen zeggen: zakelijke wederkerigheid is hét economische basisprincipe.
Bedoeld is dat iets pas in economische zin productie of consumptie is, wanneer er een wisselwerking optreedt in de vorm van een transactie van prestatie en tegenprestatie. Ik maak bijvoorbeeld een leuk schilderij, maar niemand wil het kopen. Wel productie, maar niet in economische zin. Evenzo eindigt consumptie in economische zin zodra ik mijn koffie op het station afreken. Of ik het nu wel of niet opdrink doet economisch niet meer ter zake.
Werklozen protesteren voor meer rechten in New York, 1909 (bron: wikimedia)
Voor economen is schaarste een gegeven, waar men vervolgens op voortbouwt. De mate van schaarste kan weliswaar beïnvloedt worden door politieke besluiten, maar dat is dan ook dat. Het is een soort touwtrekken tussen markt en overheid waar nu precies de grenzen van marktwerking liggen.
Steiner is hierin consequenter: dit kun je heel goed zien aan het principiële onderscheid dat hij maakt tussen 'arbeid' en 'arbeidsprestatie'. De mate waarin arbeid ingezet wordt in het economisch proces, is een zaak waartoe langs politieke weg door iedereen democratisch besloten dient te worden. Het zou geen kwestie moeten zijn van onderhandelingen tussen werkgevers en werknemers.
In de rij voor een baantje als sneeuwschuiver, New York 1908
(bron: wikimedia)
Op de rol van arbeid kom ik later terug. Punt is hier dat Steiner dit onderscheid tussen arbeid en arbeidsprestatie maakt om een grens af te bakenen bij wat wij nu ‘marktwerking’ noemen: in hoeverre kan iets een object zijn dat in het krachtenveld van een ruil, c.q. een transactie, terecht komt? In ieder geval niet de mens als zodanig, daarvoor hebben we nu juist de slavernij afgeschaft. Steiner wil dit verder doortrekken: wat we onder menswaardig verstaan hoort niet afhankelijk te zijn van marktprocessen.
In mijn eigen woorden: juist door prestatie en tegenprestatie centraal te stellen kun je economie goed van andere levensgebieden afbakenen. Hierdoor kun je economie ook anders gaan organiseren dan we nu vaak gewend zijn.
Op naar deel 4: Wederkerigheid